Pomóż w badaniu różnorodności grzybów z CNE – Projekt FunDive

dlaczego taki projekt

Naukowcy odkryli już większość gatunków roślin i zwierząt (no może za wyjątkiem bezkręgowców). Wiemy już o nich całkiem dużo. Jest jednak królestwo świata żywego, o którym ciągle wiemy za mało. Są to grzyby!

Nawet w Europie, mimo wielu lat badań mykologicznych, brakuje danych o ich rozmieszczeniu, czy też zmienności genetycznej. Dlaczego jest to ważne? Bez tej wiedzy nie da się ich skutecznie chronić. By móc określić czy dany gatunek jest zagrożony potrzebne są dane o jego liczebności czy też występowaniu. Wiedza ta umożliwia określenie statusu gatunku i jego ewentualne wciągnięcie do Czerwonej księgi gatunków zagrożonych (IUCN) i prawną ochronę.

Eksperci spodziewają się też, że w badanych środowiskach kryją się gatunki całkowicie nowe dla nauki, które dotychczas nie zostały jeszcze opisane i sklasyfikowane.

jak możesz pomóc

Możesz pomóc naukowcom poszerzać wiedze o grzybach. Dołączając do projektu w roli naukowca obywatelskiego, zyskasz możliwość realnego wpływu na naukę.

Centrum Nauki Experyment dzięki współpracy z Uniwersytetem Warszawskim dołączyło do ogólnoeuropejskiej inicjatywy FunDive, finansowanej w ramach prestiżowego programu Biodiversa+ i zrzeszającej obecnie 42 partnerów z 26 krajów.

Celem tego przedsięwzięcia jest uzupełnienie wiedzy o występowaniu wybranych gatunków grzybów, co pozwoli na ich lepszą ochronę oraz aktualizację Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych.

Zebrane dzięki obywatelskiemu zaangażowaniu dane trafiają bezpośrednio do publicznych baz wspierających europejskie strategie zachowania bioróżnorodności.

jak wziąć udział w projekcie

FunDive składa się z różnych projektów, z których każdy koncentruje się na konkretnej grupie grzybów. Możesz zaangażować się w dowolny projekt, dokumentując i zbierając okazy grzybów i dzieląc się obserwacjami co do ich występowania.

Proces jest prosty: znajdź okaz docelowego gatunku, zrób mu zdjęcie, udokumentuj go w aplikacji PlutoF GO lub innej zalecanej aplikacji, a jeśli wybrany  projekt to zakłada: konieczne wyślij wysuszone okazy do krajowego punktu kontaktowego (Uniwersytet Warszawski) lub zgłoś się z nim do CNE, a my przekażemy go dalej.

Twój okaz zostanie dodany do bazy danych i zidentyfikowany na podstawie informacji molekularnych. Możesz potem  śledzić drogę swojego okazu  w bazie projektu FunDive.

jak się zaangażować

1. wybierz projekt

Wybierz gatunki grzybów, dla których chcesz pomóc zbierać dane – https://fun-dive.eu/en/get-involved/current-projects/

2. przeczytaj instrukcje

Dla każdej z grup przygotowane zostały oddzielne materiały instruktażowe (np. broszury, ulotki, dodatkowe wyjaśnienia oraz linki do publikacji naukowych).

Przeczytaj je uważnie – pomogą Ci dobrze przygotować się do zbierania danych w terenie. Dowiesz się tam również, czy wymagane jest zbieranie i suszenie okazów, czy wystarczą same obserwacje.

3. znajdź gatunek docelowy

Gdy już wiesz, czego szukasz, czas ruszyć w teren i rejestrować swoje znaleziska!

W materiałach instruktażowych znajdziesz wskazówki, gdzie szukać konkretnych gatunków.

4. wykonaj zdjęcia

Zdjęcia są kluczowe do potwierdzenia identyfikacji morfologicznej (czyli rozpoznania ,,na oko”, czy to ten gatunek, o który chodzi).

Nie chodzi o to, żeby zdjęcie było „ładne” — ma być jak najbardziej informacyjne, czyli umożliwić możliwie jednoznaczne rozpoznanie gatunku.

pamiętaj, aby

• fotografować okaz z różnych stron
• robić zdjęcia okazu bezpośrednio w podłożu oraz po zebraniu (jeśli projekt tego wymaga) lub po delikatnym odsunięciu ściółki
• jeśli to możliwe – sfotografować więcej niż jeden owocnik
• zrobić zdjęcie otoczenia (siedliska)

Im więcej zdjęć, tym lepiej!

5. zarejestruj swoje znalezisko w aplikacji

Możesz korzystać z różnych aplikacji do rejestrowania swoich obserwacji i okazów.

w projekcie FunDive używane są

• PlutoF GO
• iNaturalist

aby zacząć

1. pobierz aplikację
2. załóż konto
3. skonfiguruj ustawienia

Uwaga! W aplikacji PlutoF GO, zanim możliwe będzie wprowadzanie obserwacji, musisz zalogować się na stronie aplikacji i zaakceptować warunki jej użytkowania.

aby dodać okaz/obserwację w PlutoF GO

• wypełnij formularz „rejestracji okazu”
• dodaj zdjęcia okazu i siedliska (otoczenia okazu)
• ustaw lokalizację, datę i podaj wstępną identyfikację (nie musisz podawać pełnej nazwy gatunkowej)
• możesz dodać uwagi i inne informacje, które uważasz, że mogą być ważne
• utwórz unikalny numer ID dla okazu
• prześlij dane do bazy projektu

Ważne! Nie zbieraj okazów na terenach prywatnych ani chronionych. Nie zbieraj też gatunków chronionych. W takich sytuacjach rejestruj wyłącznie obserwacje.

6. zbieranie i suszenie okazu (jeśli wymagane)

podczas zbierania grzybów

• staraj się nie uszkodzić okazów
• używaj koszyka, plastikowego pojemnika i papierowych torebek
• jeśli masz więcej niż jeden okaz, zapisz przypisane im w aplikacji numery ID
• dokumentuj wszystko w aplikacji

po powrocie

• uzupełnij dane
• dokładnie wysusz okazy

Pamiętaj by każdy okaz był oddzielne zapakowany i opisany. Takie próbki są gotowe do dalszej drogi i do analizy DNA.

7. przekaż okaz do analizy DNA

Jeśli okaz jest przygotowany i zarejestrowany, przynieś go do CNE (kontakt [email protected], 504 252 847).

Im więcej dokładnych danych dostarczysz, tym większa szansa, że Twój okaz trafi do analizy DNA.

8. śledź swoje zgłoszenie

po dodaniu rekordu w PlutoF GO

• pojawi się on w bazie FunDive
• możesz go znaleźć po numerze ID

status pokaże

• czy wyizolowano DNA
• czy wykonano PCR
• czy przeprowadzono sekwencjonowanie

Identyfikacja będzie widoczna w kolumnie Taxon.

Możesz także przeglądać i edytować swoje dane w PlutoF Workbench.

jak zebrać okaz i przygotować go do przekazania

Podczas zbierania okazów grzybów do dalszej identyfikacji lub zdeponowania ich w fungariach/herbariach ważne jest, aby starać się przenosić je w jak najmniej uszkodzonym stanie. Wybierając się na grzybobranie, pamiętaj o zabraniu koszyka – zmniejszy to ryzyko zgniecenia okazów i zapewni im dostęp powietrza. W przypadku bardzo małych okazów dobrze sprawdzą się mniejsze pojemniki lub plastikowe pudełka z przegródkami (używane w wędkarstwie albo do przechowywania biżuterii czy śrubek).

gdy znajdziesz interesujący grzyb w terenie

• najpierw go sfotografuj, a dopiero potem zbierz – wykonaj przynajmniej jedno zdjęcie. Ułatwi to późniejszą identyfikację.
• zbierz od 2 do 4 sztuk, jeśli w pobliżu znajdziesz więcej niż jeden okaz. Najlepiej, jeśli będą to owocniki w różnym stadium rozwoju – zarówno młode, jak i w pełni rozwinięte.
• staraj się delikatnie wydobyć cały owocnik, razem z częściami ukrytymi w glebie lub innym podłożu
• skontroluj, który numer identyfikacyjny odpowiada danemu okazowi. Aby to ułatwić, możesz pakować każdy okaz osobno do papierowej (woskowanej) torebki i zapisywać na niej numer ID długopisem lub markerem. Jeśli używasz pudełka z przegródkami, możesz włożyć do każdej przegródki małą kartkę z numerem ID.

Po powrocie do domu możesz dodać dodatkowe uwagi dotyczące zebranych okazów. Niektóre cechy istotne dla identyfikacji można zaobserwować dopiero po pewnym czasie. Dla wielu gatunków ważna jest barwa zarodników – można ją sprawdzić, wykonując odcisk zarodników.

Aby wykonać odcisk zarodników, potrzebny jest w pełni rozwinięty owocnik. W przypadku grzybów z trzonem i kapeluszem należy odciąć trzon i położyć kapelusz na białej kartce papieru lub kawałku folii aluminiowej, blaszkami lub porami skierowanymi w dół. Pozostaw tak przygotowany kapelusz na kilka godzin. Po jego podniesieniu na powierzchni powinna być widoczna warstwa zarodników.

Ostatnim etapem przygotowania okazów do przechowywania jest ich suszenie. Najlepiej użyć suszarki do grzybów lub owoców, ustawiając temperaturę między 35°C a 45°C. Można też suszyć okazy w suchym, przewiewnym i nasłonecznionym miejscu.

Aby zachować kolekcję w dobrym stanie, okazy muszą być całkowicie wysuszone (do „chrupkości”). Po wysuszeniu każdy okaz należy przechowywać osobno w papierowej torebce z odpowiednim numerem ID, w suchych warunkach. Jest to ważne, ponieważ suszone grzyby są higroskopijne i w warunkach wysokiej wilgotności mogą pleśnieć.

Gdy okazy są wysuszone i przechowywane oddzielnie, z przypisanymi numerami ID, a ich dane z aplikacji PlutoF GO zostały przesłane do bazy danych, możesz je przesłać dalej w celu sekwencjonowania! Możesz przekazać je do CNE, a my wyślemy je Uniwersytetowi Warszawskiemu.

Nie masz warunków do suszenia? Pomożemy! Przynieś świeży okaz do CNE!

jak zrobić dobre informacyjne zdjęcia

Zdjęcia zebranych okazów są kluczowe dla potwierdzenia identyfikacji morfologicznej grzyba. Podczas fotografowania grzyba nie musisz starać się, by było jak najpiękniejsze, lecz aby dostarczała jak najwięcej pomocnych informacji.

o czym warto pamiętać podczas robienia zdjęć okazów grzybów

• jeśli to możliwe, wykonaj więcej niż jedno zdjęcie
• fotografuj grzyby w miejscu, w którym rosną. Dzięki temu można uzyskać dodatkowe informacje o otaczającym środowisku.
• jeśli to możliwe, postaraj się sfotografować więcej niż jeden owocnik – najlepiej na różnych etapach rozwoju, od młodego, do dojrzałego
• fotografuj okaz z różnych perspektyw. Jeśli ma kapelusz, zrób zdjęcia zarówno z góry, jak i od spodu, aby widoczna była powierzchnia kapelusza oraz hymenofor (blaszki/pory/kolce).
• staraj się uchwycić wszystkie cechy okazu. Czasem ważne są także części ukryte w podłożu. Jeśli możesz zebrać okaz, zrób zdjęcia również po jego wyjęciu z podłoża. Pamiętaj, aby robić to delikatnie – wykop podstawę trzonu oraz ewentualną bulwę/pochwę/korzeń.
• jeśli niektóre cechy morfologiczne są bardzo małe (np. sposób przyrośnięcia blaszek do trzonu), wykonaj zbliżenie. Możesz spróbować zrobić zdjęcie przez lupę – pozwala uchwycić naprawdę drobne detale.
• w przypadku niektórych taksonów istnieją cechy charakterystyczne dla gatunku lub rodzaju, które warto udokumentować. Może to być np. zmiana koloru po nacięciu lub uszkodzeniu trzonu. W takich przypadkach dobrze jest zrobić również zdjęcia tych cech. Informacje o tym znajdziesz w materiałach dotyczących konkretnych gatunków.
• dodatkowo wykonaj zdjęcia siedliska, w którym znaleziono okaz. Możesz też zrobić bardziej szczegółowe zdjęcia kory i liści dominujących drzew w okolicy.

jak zarejestrować okaz

• otwórz aplikację PlutoF GO i zaloguj się (aplikacja może wymagać wcześniejszego zalogowania się przez przeglądarkę, by zaakceptować warunki użytkowania)
• kliknij przycisk „Add specimen” (Dodaj okaz)

uzupełnij formularz „Add specimen”

zdjęcia

• kliknij ikonę aparatu (zrób zdjęcie) lub spinacza (dodaj z galerii).
• dodaj (o ile to możliwe) kilka zdjęć, żeby uchwycić wszystkie cechy okazu

location* (lokalizacja)

• kliknij ikonę GPS, żeby dodać współrzędne automatycznie
• jeśli funkcja nie działa lub jesteś już w innym miejscu niż miejsce znalezienia okazu – ustaw lokalizację ręcznie (ikona wyszukiwania pod mapą)

Ważne! Jeśli dodajesz dane po np.: powrocie do domu, automatyczna lokalizacja nie jest tą poprawną!

start date (data)

• jeśli dodajesz okaz tego samego dnia – data ustawi się sama.
• jeśli później – zmień ręcznie.

project (projekt)

• wybierz projekt „Citizens for FunDive”. Wystarczy, że wyszukasz nazwę ,,FunDive”, a aplikacja podpowie pełną nazwę.
• kliknij przycisk ,,Fungus”

taxon (takson)

• wpisz łacińską nazwę gatunku znalezionego okazu
• jeśli nie jesteś pewien gatunku, podaj tylko rodzaj lub wyższą kategorię
• jeśli nie pamiętasz nazwy, np.: będąc w terenie, a wiesz, że to jeden z poszukiwanych gatunków, wybierz opcję ,Don’t know” i po powrocie uzupełnij nazwę

Możesz użyć aplikacji PlutoGo do identyfikacji gatunku klikając przycisk ,,Identify species”.

specimen ID (numer ID okazu)

• każdy okaz musi mieć unikalny nr ID
• propozycja formatu – 3 litery imienia + 3 litery nazwiska + dzień i miesiąc urodzenia + numer okazu

Np.:  Michał Kowalski, urodzony 2 kwietnia, chce dodać pierwszy okaz w aplikacji. Wtedy nr ID będzie wyglądał następująco: MICKOW0204_1.

Pamiętaj! Ten sam numer ID zapisz też na opakowaniu okazu.

remarks (uwagi) – dodaj dodatkowe informacje, jak

• zapach (czy intensywny, czy pachnie charakterystycznie)
• obecność śluzu
• kolor zarodników (o ile je zauważysz, będą widoczne, gdy odłożysz okaz na jakiś czas – np.: na kartce papieru)

Możesz dodać te informacje później, już w domu.

dodatkowe dane (metadata)

habitat description (środowisko) – opis środowiska w którym został znaleziony okaz

• las liściasty
• las iglasty
• łąka
• wydma
• bagno

substrate remarks (podłoże)

• gleba
• martwe drewno
• liście
• mech
• kora drzewa
• odchody
• kamienie

Im więcej danych dodasz, tym większa wartość naukowa Twojego znaleziska.

zapis i wysyłka

• kliknij „Save”, żeby zapisać
• czarny tekst = wszystko OK
• czerwony tekst = brakuje wymaganych danych

 upload (wysyłanie danych)

• dane NIE wysyłają się automatycznie
• kliknij ikonę chmury, żeby je przesłać
• możesz wysłać wiele  obserwacji naraz

Najlepiej robić to przez Wi-Fi (zdjęcia = dużo danych)

edycja

• dopóki nie wyślesz obserwacji, możesz edytować informacje w aplikacji
• po wysłaniu – edycja jest możliwa tylko przez stronę PlutoF

tryb offline

• możesz dodawać obserwacje bez dostępu do Internetu
• Internet potrzebny jest tylko do wysyłki danych do bazy

ważne!

• jeśli numer ID nie jest unikalny, dodaj literę lub dodatkową cyfrę – np. MICKOW0204B_5
• pamiętaj, aby zaktualizować też numer ID na próbce!

instrukcja udziału w projekcie

uczestnictwo w badaniach wymaga wykonania kilku kroków

• obserwacja w terenie – poszukiwania należy prowadzić poza terenami prywatnymi oraz rezerwatami, gdzie okazy można wyłącznie fotografować. Zgodnie z założeniami projektu nie zbieramy gatunków chronionych w miejscach niedozwolonych.
• dokumentacja fotograficzna – należy wykonać zdjęcia w naturalnym środowisku, najlepiej gdy okazy znajdują się w stanie wilgotnym. Grzyb powinien być ujęty z wielu perspektyw (z góry, od spodu oraz w podłożu). Ważne jest także sfotografowanie otoczenia, czyli udokumentowanie typu lasu oraz rodzaju gleby. Na koniec należy delikatnie wykopać okaz, aby ująć na zdjęciu części ukryte w ziemi.
• rejestracja znaleziska – w aplikacji PlutoF GO (w ramach projektu „Citizens for FunDive”) wgrywa się zdjęcia, dodaje lokalizację GPS, określa siedlisko i nadaje okazowi unikalny numer ID. Jeśli aplikacja wskaże, że numer nie jest unikalny, należy dodać wybraną literę zaraz po dacie urodzenia (np. MICKOW0204B_5). Zapisane dane należy przesłać do bazy.
• pobieranie i suszenie próbki – owocnik należy delikatnie wykopać wraz z częścią podziemną i całkowicie wysuszyć w domu do pełnej chrupkości. Rekomendowane jest użycie suszarki do grzybów (w temperaturze 35°C–45°C), jednak przy jej braku można wykorzystać suche, przewiewne i nasłonecznione miejsce. Każdy okaz wymaga osobnej papierowej torebki opisanej przypisanym numerem ID.
• przekazanie próbki – wysuszone okazy – lub świeże, w przypadku braku warunków do ich samodzielnego wysuszenia – należy dostarczyć do Centrum Nauki Experyment. Trafią one następnie na analizy sekwencjonowania DNA do Uniwersytetu Warszawskiego.

Każde zgłoszenie ma wielką wartość naukową. Portal projektu FunDive pozwala na bieżąco śledzić drogę Twojego okazu – sprawdzisz m.in., czy wyizolowano z niego DNA i potwierdzono jego gatunek.

jeśli masz pytania

Jeśli masz pytania, chcesz przekazać okazy, masz problemy z obsługą aplikacji, skontaktuj się z nami! Obserwuj również media społecznościowe CNE, ponieważ nie zabraknie grzybów podczas naszych wydarzeń!

kontakt do koordynatora Zbigniew Czapliński

e-mail [email protected]

telefon 504 252 847

FAQ

Gdzie mogę dostarczyć zebrane okazy?

Zarówno okazy wysuszone, jak i świeże, można dostarczyć bezpośrednio do Centrum Nauki Experyment. Przekazanie próbek wymaga wcześniejszego kontaktu z koordynatorem projektu (Zbigniew Czapliński, mail [email protected], tel. 504 252 847). Każdy okaz musi znajdować się w oddzielnym opakowaniu (najlepiej w papierowej torebce) i być wyraźnie podpisany numerem ID nadanym wcześniej w aplikacji. Próbki zostaną przesłane na Uniwersytet Warszawski.

Czy poszukiwane grzyby są jadalne?

Nie! Większość poszukiwanych gatunków jest niejadalna, a niektóre są trujące, dlatego należy zachować ostrożność.

Jak stworzyć unikalny numer ID i co zrobić, gdy nie jest on unikalny?

Numer powinien składać się z następujących elementów – trzech pierwszych liter imienia, trzech pierwszych liter nazwiska, daty urodzenia (w formacie DDMM), znaku podkreślenia oraz kolejnego numeru okazu. Na przykład pierwszy okaz zarejestrowany przez Michała Kowalskiego, urodzonego 2 kwietnia, otrzyma kod MICKOW0204_1. Jeśli podczas wprowadzania danych aplikacja wskaże, że numer ID nie jest unikalny, należy dodać wybraną literę zaraz po dacie urodzenia, na przykład MICKOW0204B_5. Dokładnie ten sam kod musi zostać zapisany na fizycznym opakowaniu okazu.

W jaki sposób najlepiej wysuszyć zebrane okazy w domu?

Rekomendowane jest użycie suszarki do grzybów lub owoców, ustawionej na temperaturę pomiędzy 35°C a 45°C. Jeśli nie dysponujesz takim urządzeniem, okazy możesz z powodzeniem suszyć w suchym, przewiewnym i nasłonecznionym miejscu. Kluczowe jest, aby grzyb został wysuszony całkowicie, do momentu uzyskania pełnej chrupkości, co zabezpiecza materiał przed zniszczeniem przed analizą DNA.

O czym należy pamiętać po wysuszeniu?

Gotowe okazy należy zapakować pojedynczo do papierowych torebek z wpisanym unikalnym numerem ID. Ze względu na dużą zdolność grzybów do pochłaniania wilgoci (higroskopijność), próbki trzeba bezwzględnie przechowywać w suchym miejscu, aby zapobiec ich pleśnieniu. W przypadku trudności z suszeniem w domowych warunkach, do placówki można przynieść świeże owocniki.

Czy można edytować dane po ich wysłaniu?

Dane niezapisane ostatecznie w bazie można modyfikować bezpośrednio z poziomu aplikacji PlutoF GO na urządzeniu mobilnym. Po zatwierdzeniu i przesłaniu informacji na serwer (poprzez kliknięcie ikony chmury), ewentualna edycja jest możliwa wyłącznie za pośrednictwem strony internetowej PlutoF Workbench.

Dlaczego udział obywateli w tym projekcie jest ważny?

Dostarczane przez wolontariuszy dane wspierają proces mapowania siedlisk i łatają luki w obecnej wiedzy mykologicznej. Obserwacje terenowe oraz nadesłane próbki stanowią podstawę do aktualizowania statusu konkretnych gatunków w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych (IUCN) oraz na lokalnych listach. Pomaga to w porządkowaniu taksonomii, śledzeniu inwazji obcych gatunków, a także daje szansę na odkrycie taksonów całkowicie nowych dla nauki, które wciąż czekają na swoje opisanie.